Seremoniya Kurda û Xeterên Heyî

Gazeteci Yazar Fehim Işık, Dayanışma Yazıları kapsamındaki bu yazısını 21 Şubat Dünya Anadili Günü nedeniyle Kürtçe kaleme aldı. Türkçe tercümeyi, yazının sonunda bulabilirsiniz.  Tüm diller özgür olana kadar dayanışmayla!

Di Rojhilata Navîn de hesabên kûr hene. Dewletên hegemon, piştî sed saleke din dîsa li pêy dizayna bi gorî berjewendiyên xwe ne. Ev hesab nû destpênekiriye. Di salên 90'î de, bi taybet piştî hilweşîna sîstema sosyalist, hesab destpêkirin. Ew hêzên ku demeke bi navê "Xeta Kesk" li dijî sîstema sosyalist hêzên Îslamî yên tundperest perwerde dikirin, piştî salên 90'î van hêzan ji bo dizayna nû ya Rojhilata Navîn bikaranîn. Heta ev hêzana hin caran ji bo tirsandina welatên Ewropayê jî hatin xebitandin. Belê, behsa El Qaîde û dûmahîkên wê dikim. Ev hêz ji bo berjewendiyên hegemonan bere bi navê El Nusra û DAÎŞ'ê ve hatin vegûhestin. Dû re bi navê HTŞ li Suriyê bûn desthilatdar.

Rastiyeke vê heyamê em careke din jî bilêv bikin da ku ev jî gelek girîng e. Dema hegemonan van hêzên tundrew bikaranîn, ew jî bi gorî berjewendiyên xwe tevgeriyan. Alîkî ve xizmetî efendiyên xwe kirin û ji alî din jî ji bo li ser axeke bibin desthilatdar takiye kirin. Encama vê siyaseta qirêj em îro baştir dibînin. Ev siyaset bu sedema gelek qirkirinan. Heta niha bi mîlyonan însan di bin bombeyan de can dan.

Ji bo şaşiyên 100 sal berê were sererastkirin, gelê kurd berxwedaneke bêhempa pêkanîn. 100 sal berê welatê wan hatibûn parçekirin. Bi sedhezaran kurd hatibûn qetilkirin û koçberkirin. Lê kurd her çi jiyabin jî serî netewandibûn. Axirîn jî di sala 1984'a de careke din mecbûr mabûn ku çek hilbigrin. Lê tevgera kurd tenê bi şerê çekdarî ve nema. Bi taybet piştî salên 90'î ku sîstema sosyalîst hilweşiya bû û hêzên hegemon jî dest bi dîzayna nû kiribûn, li rê û rêbazên din geriyan. Bi gotineke din rêya danûstendinê hilbijartin. Her tişt digûheriya, kurd jî ji bo gûherînê hewldan.

Rê li ber tevgera kurda nehat vekirin. Her ku ew dixwestin mesele bêşer, bi diyalog û muzakereyê, awayeke aştiyane çareser bibe, dewletên desthilatdar jî pêşî li hewldanan digirtin, zilm û zordariyên xwe didomandin.

Ev jî hat şikenandin. Berê li Başûrê Kurdistanê, dû re li Rojavayê Kurdistanê du statuyên kurda derketin qadê. Belê, yên pêşengiya statuyê dikirin wekî ray û raman ji hev cûdabûn, lê di encam de her du statu jî di serî de hêzên dagirker yên herêmê gelek aliyan eciz kiribûn. Dîsa jî nedikaribûn pêşî li statubûnê kurda bigrin. Ev car xwestin van aliyan bînin hemberî hev.

Siyaseta qirêj a dagirkeran demeke mezin bandor li kurda kirin. Kurd, ji dêvla ku ji bo azadiya xwe, ji bo pêşeroja xwe bixebitin, mixabin gelek caran bihevketin û destê dagirkeran xurt destê xwe jî lawaz kirin.

Ev rewşa han piştî plana 6'ê çileyê 2026'a ku li Helebê ket meriyetê hilweşiya. Hêzên hegemon û desthilatdarên herêmê ji bo bêstatûbûna kurda pêkve planeke çêkiribûn. Bi gorî vê planê jî li hember Rojavayê Kurdistanê êrîşeke dijwar dan destpêkirin. Her weha ji bo şerê ereb û kurda û her weha tirk û kurda bidin destpêkirin jî hewldanek hebû ku ev hewldana hemâ bêje ji salên 90'î ve her tim di meriyetê de bû. Her weha bi vê planê diyar bu ku di serî de Rojava û Başûrê Kurdistanê hemû kurd li dorê bûn. Ango ji bo kurda heyamek din ya xeter destpêkiribû.

Kurd bersîva vê heyamê bi xurtî dan. Li çar beşên Kurdistanê bûn bersîva banga Hêzên Sûriyeya Demokratîk û her weha li çar aliyên cîhanê daketin qadan. Ev helwest rewş gûherand. Ji alîkî ve pêşî li şerê gelan birî, ji alîkî ve jî hêzên hegemon û dagirker mecbûr man ku careke din bi kurda re werin ser maseyê.
Van rojên ku em tê de ne, her weha encama xebat û têkoşîna sed salên dûmahiyê ye. Bêgûman, xeter ji holê ranebûye û bi taybet dagirker hê jî li pêy lîstokan digerin. Lê kurd jî biryara xwe dane; jiyana bêstatû qebûl nakin.

Di vê berxwedana bêhempa de tiştê herî girîng jî rewşa ziman e. Dagirker, tenê bi çek êrîşî gelê kurd nekirin. Xwestin wan bi temamî ji holê rakin. Bo wê jî di serî de êrîşî kurdî kirin. Niha rewş hatiye astekî usa ku zaravayeke kurdî ango kirmanckî li ber tunebûnê ye. Her weha bi mîlyonan kurd nikarin bi zimanê xwe binivîsîn û bixwînin. Rast e, statu hene. Statû rewşa ziman jî bi awayekî erenî digûherîne. Lê di serî de li Bakûrê Kurdistanê xeterên li ser ziman hê jî didomin. Bêgûman, di vê xeterê de bandora dagirkeran bi qiranî hatiye şikenandin. Lê bi taybet xeterên ji hûndirîn didomin. Gelek kurd li malên xwe bi zimanê xwe nadin û nastînin. Kurd di kolan û bazaran de zimanê xwe bikarnaynin.

Ev rastiya han bi qasî plan û êrîşên hêzên hegemon û dagirkeran xeter in. 21'ê Sibatê Roja Zimanê Dayîkê a Cîhanê dîsa nêz dibe. Divê kurd jî, dostên kurda jî di vî warî de baldar bin. Peyvên "ziman hebûn e", "ziman nasname ye" ne peyvên ji rêzê ne. Ji bo serkeftinê, divê heqê van peyvan jî were dayîn.

Kürtlerin seremonisi ve varolan tehlikeler

Ortadoğu'da derin hesaplar var. Hegemon devletler, yüz yıl sonra yeniden kendi çıkarlarına göre bir dizaynın peşindeler. Bu hesap yeni değil. 1990'lı yıllarda, özellikle sosyalist sistemin çöküşünden sonra devreye konuldu. Bir dönem "Yeşil Kuşak" adıyla sosyalist sisteme karşı radikal İslami güçleri besleyen çevreler, 90'lardan sonra bu güçleri Ortadoğu'nun yeni dizaynı için kullanmaya başladı. Hatta bu güçler zaman zaman Avrupa ülkelerini korkutmak amacıyla da devreye sokuldu. El Kaide ve onun devamı olan yapılardan söz ediyorum. Bu güçler hegemonların çıkarları doğrultusunda önce El Nusra ve DAİŞ adıyla sahaya sürüldü. Ardından Suriye'de HTŞ adıyla iktidar haline getirildiler.

Bu dönemin bir gerçeğini daha ifade etmek gerekir; bu da son derece önemlidir. Hegemon güçler bu radikal yapıları kullanırken, bu yapılar da kendi çıkarlarını önemsediler, bu doğrultuda hareket ettiler. Deyim yerindeyse bir yandan efendilerine hizmet ettiler, diğer yandan toprak egemenliği sağlamak, iktidar olmak için takiye yapmaya başladılar. Bu kirli siyasetin sonuçlarını bugün daha net görüyoruz. Bu siyaset birçok katliama yol açtı. Bugüne kadar milyonlarca insan bombalar altında hayatını kaybetti.

Tüm bunlar yaşanırken Kürtler de yüz yıl önce yapılan yanlışların son bulması için eşsiz bir direniş ortaya koyuyordu. Yüz yıl önce ülkeleri parçalanmıştı. Yüz binlerce Kürt katledilmiş ve göç ettirilmişti. Buna rağmen Kürtler teslim alınmamışlardı. Son olarak ise 1984 yılında bir kez daha silaha sarılmak zorunda kaldılar. İfade etmek gerekir ki Kürt hareketi yalnızca silahlı mücadeleyle sınırlı kalmadı. Özellikle 90'lardan sonra, sosyalist sistemin çökmesi ve hegemon güçlerin yeni dizayn sürecini başlatmasıyla birlikte farklı yol ve yöntemler arandı. Başka bir ifadeyle müzakere yolu tercih edildi. Yani her şey değişirken Kürtler de değişim için çaba gösterdi.

Ancak Kürt hareketinin önü açılmadı. Sorunun savaşsız, diyalog ve müzakere yoluyla, barışçıl bir biçimde çözülmesi istendiğinde egemen devletler bu girişimleri engelledi, baskı ve zor politikalarını sürdürdü.

Bu da kırıldı. Önce Güney Kürdistan'da, ardından Rojava'da iki Kürt statüsü ortaya çıktı. Statünün öncülüğünü yapanlar görüş ve düşünce bakımından farklıydı; ancak sonuçta her iki statü de başta bölgedeki işgalci güçler olmak üzere birçok aktörün tercih etmediği bir durumdu. Yine de Kürtlerin statü kazanmasının önüne geçemediler. Bu kez tarafları karşı karşıya getirmek istediler.

İşgalcilerin kirli siyaseti uzun süre Kürtler üzerinde de etkili oldu. Kürtler, özgürlükleri ve gelecekleri için mücadeleyi büyütmek yerine ne yazık ki zaman zaman birbirleriyle çatıştılar; böylece işgalcilerin elini güçlendirirken kendi ellerini zayıflattılar.

Bu durum, 6 Ekim 2026'da Halep'te devreye konulan planın boşa çıkarılmasıyla değişti. Hegemon güçler ve bölgesel iktidarlar, Kürtlerin statüsüz bırakılması için ortak bir plan hazırlamıştı. Bu plan devreye konuldu ve Rojava'ya karşı ağır bir saldırı başlatıldı. Ayrıca Arap–Kürt ve Türk–Kürt savaşını başlatmaya yönelik girişimler de vardı ki bu tür çabalar 90'lı yıllardan beri sürekli gündemde tutuluyordu. Bu planla özellikle Rojava ve Güney Kürdistan başta olmak üzere tüm Kürtler hedefe konulmuştu. Kürtler için yeni ve tehlikeli bir dönem başlamıştı.

Kürtler bu sürece güçlü bir yanıt verdi. Kürdistan'ın dört parçasında Demokratik Suriye Güçleri'nin seferberlik çağrısına karşılık verildi; dünyanın dört bir yanında meydanlara çıkıldı. Bu tutum dengeleri değiştirdi. Bir yandan halklar arası savaşın önüne geçildi, diğer yandan hegemon ve işgalci güçler bir kez daha Kürtlerle masaya oturmak zorunda kaldı.

İçinde bulunduğumuz günler, son yüz yılın emeği ve mücadelesinin bir sonucudur. Kuşkusuz tehlike ortadan kalkmış değil; özellikle işgalci güçler hâlâ yeni oyunların peşindedir. Ancak Kürtler kararını vermiştir: statüsüz bir yaşamı kabul etmeyeceklerdir.

Bu eşsiz direnişte en önemli meselelerden biri de dil meselesidir. İşgalciler yalnızca silahla Kürt halkına saldırmadı; onları bütünüyle ortadan kaldırmak istediler. Bunun için öncelikle Kürtçeye saldırdılar. Bugün durum öyle bir noktaya gelmiştir ki Kürtçenin bir lehçesi olan Kirmançkî yok olma tehlikesiyle karşı karşıyadır. Milyonlarca Kürt kendi diliyle okuyup yazamamaktadır. Doğrudur, statüler vardır ve statü dilin durumunu da kuşkusuz olumlu etkiler. Ancak özellikle Kuzey Kürdistan'da dil üzerindeki tehditler hâlâ sürmektedir. Evet, bu tehditlerde işgalcilerin etkisi büyük ölçüde kırılmıştır. Fakat içsel tehditler hâlâ devam etmektedir. Pek çok Kürt evinde kendi diliyle konuşmamakta, çocuklarına öğretmemektedir. Kürtçe sokakta ve çarşıda yeterince kullanılmamaktadır.

Bu gerçeklik, hegemon ve işgalci güçlerin plan ve saldırıları kadar tehlikelidir. 21 Şubat Dünya Anadili Günü yeniden yaklaşıyor. Kürtler ve Kürt dostları bu konuda duyarlı olmalıdır. "Dil varlıktır","dil kimliktir" sözleri sıradan ifadeler değildir. Başarı için bu sözlerin hakkının verilmesi gerekir.